Veerkracht als ontwerpstrategie: bouwen voor wat komt
Klimaatverandering, toenemende verstedelijking en snel veranderende maatschappelijke noden vragen om een andere kijk op bouwen. Het volstaat niet langer om gebouwen alleen energiezuiniger of efficiënter te maken. Ze moeten ook kunnen inspelen op veranderingen. Veerkracht is daarbij geen luxe, maar een noodzakelijke ontwerphouding.
Joost DeclercqDe voorbije 150 jaar werden gebouwen ontworpen vanuit één principe: maximale weerstand. Constructies moesten bestand zijn tegen de meest extreme omstandigheden, met ruime veiligheidsmarges. Meer werd altijd als beter beschouwd. Maar dit denkkader, dat omschreven wordt als maatschappelijke obesitas, begint zijn grenzen te tonen.
scheme
Veerkracht betekent dat een gebouw extreme omstandigheden kan opvangen, zich eraan kan aanpassen, en ervan herstelt. “Toegepast op architectuur betekent dit een verschuiving in denken”, zegt Joost Declercq, director Research & Innovation bij Archipelago. “In plaats van elk risico op voorhand uit te sluiten, ontwerp je gebouwen die wendbaar en herstelbaar zijn. In plaats van maximaal te bewapenen tegen het onverwachte, zorg je ervoor dat een gebouw open en poreus genoeg is om mee te bewegen met verandering.” Concreet betekent dit een verschuiving van nooit falen naar veilig falen en snel herstellen, van puur weerstaan naar herstellen en aanpassen.
Archipelago onderscheidt verschillende vormen van veerkracht. Klimaatveerkracht gaat over hoe een gebouw reageert op extremer weer. Functionele veerkracht maakt een andere invulling van het gebouw mogelijk terwijl technische veerkracht ervoor zorgt dat componenten makkelijk vervangen of hergebruikt kunnen worden. Sociale veerkracht ten slotte richt zich op het welzijn van zijn gebruikers en de buurtgemeenschap.
mobility hub
Omkeerbaarheid als sleutelbegrip
Een sleutelbegrip binnen veerkrachtig ontwerpen is omkeerbaarheid. Daarbij maakt Archipelago een onderscheid tussen ruimtelijke en technische omkeerbaarheid. Ruimtelijke omkeerbaarheid heeft betrekking op de macro-eigenschappen van een gebouw. Kan de geometrie, de vloerplaatdiepte, de positie van trappenkernen en de overspanning andere programma’s aan? Kan een gebouw dat vandaag dienst doet als kantoor, later ook functioneren als zorgvoorziening, woning of gemeenschapsruimte? “De structuur van een gebouw vertegenwoordigt zo’n 50% van de totale milieu-impact. Wie die langer in gebruik houdt, vermijdt dat nieuwe CO2 gemobiliseerd moet worden."
Technische omkeerbaarheid gaat over de afbouw en installaties. “Hoe eenvoudiger elementen te demonteren en te hergebruiken zijn, hoe langer de CO2-investering in die materialen kan renderen.” Toch is demonteerbaarheid niet automatisch een goed idee. Extra voorzieningen voor demontage kunnen de upfront milieu-impact verhogen. “Alleen als componenten met grote waarschijnlijkheid hergebruikt zullen worden, verdien je die milieu-investering terug. Elke strategie vraagt dus om een contextgebonden afweging.”
De juiste keuze vergt inzicht in de dynamiek van de site, de maatschappelijke vraag en de verwachte levensduur van componenten. “Veerkracht is geen kant-en-klare oplossing, maar een designhouding: design for now, with room to grow”, vat Declercq samen.
Herentals Ziekenhuis: maximale demonteerbaarheid
In het ziekenhuis van Herentals zijn de technische installaties en binnenindelingen bewust afgestemd op kortere levenscycli. Omdat het ontwerpteam van bij de start wist dat het gebouw na twintig jaar volledig gestript zou moeten worden, werd het vanaf dag één ontworpen met het oog op eenvoudige demontage.
Deze visie vertaalt zich in verschillende duidelijke ontwerpkeuzes, zoals de bewuste beslissing om geen ondergrondse parking te voorzien. In plaats daarvan wordt het gebouw opgetrokken in massief hout (CLT) met droge verbindingen. De verschillende onderdelen worden dus niet verlijmd of gemetseld, maar kunnen eenvoudig uit elkaar worden gehaald. Het geprefabriceerde gevelsysteem is opgebouwd in houtskeletbouw. Bovendien is het structurele raster afgestemd op zowel de huidige als toekomstige functies, zodat het gebouw zich eenvoudig kan aanpassen aan veranderende behoeften doorheen de tijd.
Mobility Hub Mechelen: een structuur die mee kan groeien
Al in de vroegste ontwerpfase hield het team rekening met uiteenlopende scenario’s voor toekomstig gebruik. Archipelago ontwierp een structuur die toelaat dat de indeling in de tijd evolueert, afgestemd op de noden van de buurt en de voortdurende stedelijke ontwikkeling. Die flexibiliteit komt tot uiting in de combinatie van een open, publieke parkeerinfrastructuur met kantoren, publieke stedelijke terrassen, een handelsruimte en een afhaalpunt voor pakjes.
Dankzij een dragende gevel, grote overspanningen en de afwezigheid van zichtbare balken beschikt het gebouw over een zeer flexibel, open grondplan. Kantoren of andere functies kunnen bovendien eenvoudig worden ingevoegd volgens het box-in-boxprincipe. De uitzonderlijk royale vrije hoogte van 3,36 meter biedt bijkomende mogelijkheden voor toekomstige aanpassingen, terwijl een ontkoppeld circulatiesysteem ervoor zorgt dat verschillende functies vlot naast elkaar kunnen functioneren zonder elkaar te hinderen.
